IJzersterk
Onlangs was ik bij een lezing over, of liever gezegd tegen, kwakzalverij. De spreker was Rob Koene, bestuurslid van de gelijknamige vereniging. Als uitsmijter stelde hij zijn gehoor enkele vragen: “Waarom was Popeye zo sterk?”. Dat weet iedereen: omdat hij spinazie at. “Waarom word je van spinazie zo sterk?”. Dat weet ook iedereen: omdat daar zoveel ijzer in zit. Dat laatste nu blijkt niet waar te zijn volgens de spreker (zie Fig. 1 uit T.J. Hamblin, Br.Med.J. 283 (1981) 1671-1674) . Het misverstand zou teruggaan op een stokoude publicatie, waarin gehaltes van mineralen in groenten staan opgesomd, en waarin door een rekenfout of een drukfout het getal voor het ijzergehalte van spinazie tien keer te hoog is uitgevallen. Nu was die hele kwakzalverij-lezing gelardeerd met sterke verhalen, dus ik dacht: dat is leuk, maar ik zal het toch eens nazoeken. Thuisgekomen ging ik meteen Google raadplegen, en ja hoor Rob Koene had gelijk.

    

Het verhaal begint in 1870, toen Dr E. von Wolf zijn historische vergissing maakte, waardoor spinazie er uitsprong als bron van ijzer bij uitstek. Aanvankelijk trok dit nog weinig aandacht, maar dat werd anders nadat in 1929 de Amerikaanse cartoonist Elzie Crisler Segar (1894-1938) Popeye de Zeeman in het leven riep. De populaire strip werd later gevolgd door tekenfilms, alle met vrijwel dezelfde plot. Een onbehouwen reus, Bluto, legt het aan met Olive Oyl, het onaantrekkelijk ogende liefje van Popeye. In het daarop volgende handgemeen dreigt Popeye steevast het onderspit te delven, maar door het openen en achterover slaan van een blikje spinazie wint hij op het laatste nippertje het gevecht - en daarmee de liefde en bewondering van Olive. Ook al begrijpt iedereen, dat de consumptie van ijzer je spierkracht niet acuut verveelvoudigt, toch heeft deze profilering van spinazie als krachtvoer de spinazie-omzet in de Verenigde Staten met 33 % doen stijgen. Toen hernieuwd onderzoek in 1937 de fout van von Wolf aan het licht bracht, en spinazie maar weinig meer ijzer bleek te bevatten dan andere groente, heeft de spinazie-maffia geen enkele moeite gedaan om het misverstand uit de weg te ruimen. In tegendeel, de strips en filmpjes gaan door tot op de huidige dag en dankbare spinazie-boeren hebben zelfs een standbeeld van Popeye opgericht in Crystal City, Texas.

 

Gekookte spinazie bevat ongeveer 3 mg ijzer per 100 g. Dat is iets meer dan in allerlei andere groenten voorkomt. IJzer wordt het best opgenomen als het aan een heem-groep is gebonden. Vlees is dan ook onze belangrijkste bron van ijzer. Gelukkig voor de vegetariërs onder ons kunnen wij ook, als het moet, niet-heem-gebonden ijzer opnemen uit plantaardig voedsel. In spinazie zit echter veel oxaalzuur; vandaar dat stroeve gevoel op je tanden, dat je ook bij rabarber hebt. Helaas, het ijzer(II)oxalaat in spinazie is onoplosbaar en de opname ervan is verwaarloosbaar.

Je leert hieruit, beste vakgenoten, dat je niet zorgvuldig genoeg kan zijn bij het publiceren van wetenschappelijke gegevens. Door zo’n stomme fout in een tabel zijn ruim driekwart eeuw lang zorgzame moeders ondergesproeid door hun baby’s, die geen zin hadden om hun wangzakken nog verder vol te proppen met die vieze groene smurrie.